تعريف ايمان « ايمان عبارت از اقرار و تصديق است . » « 1 » امام در « الوصيّه » آن را چنين تشريح مىكند « ايمان عبارت است از اقرار با زبان و تصديق با قلب » بعد مىگويد : نه اقرار به تنهايى ايمان است زيرا اگر اقرار تنها ايمان بود مىبايست تمام منافقان مؤمن باشند و نه معرفت ( تصديق محض ) را مىتوان ايمان ناميد زيرا اگر معرفت تنها ايمان بود مىبايست تمام اهل كتاب مؤمن باشند » . سپس به تشريح آن مىپردازد و مىگويد : « عمل غير از ايمان و ايمان غير از عمل است بدليل اينكه در بسيارى از اوقات عمل از انسان مرتفع مىشود امّا در هيچ حالى نمىتوان ايمان را از مؤمن مرتفع دانست مثلا جايز است بگوييم زكات بر فقير واجب نيست اما جايز نيست بگوييم ايمان بر فقير واجب نيست » . « 2 » بدين ترتيب او اين نظر خوارج را رد كرد كه عمل در حقيقت ايمان دخيل است و گناه الزاما با عدم ايمان هم معنى است . فرق بين گناه و كفر « ما هيچ مسلمانى را براى هيچ گناهى و لو هر قدر گناه بزرگ باشد ، تكفير نمىكنيم مادامىكه او بر حلال بودن آن گناه قائل نباشد . ما نام ايمان را از وى سلب نمىكنيم بلكه او را حقيقة مؤمن مىشماريم ، و جايز است كه شخصى مؤمن فاسق باشد اما كافر نباشد » « 3 » امام اين معنى را در « الوصيّه » چنين بيان مىكند : « گناهكاران از امت محمد ( ص ) همه مؤمن هستند و كافر نيستند » . « 4 » تشريح بيشتر آن در عقيده طحاويّه چنين است « بنده از ايمان خارج نمىشود مگر با انكار چيزى كه اقرارش او را داخل ايمان كرده » . « 5 » اين عقيده و نتايج اجتماعى آن را مناظره‌يى كه بين ابو حنيفه و خوارج واقع شده بود آشكار مىسازد . جمعيت كثيرى از خارجىها نزد او رفته گفتند : « در درب مسجد دو جنازه است يكى از آن دو باده‌گسارى است كه به خاطر نوشيدن مشروبات الكلى مرده

--> ( 1 ) . المكى ، 2 / 83 - 84 الكردرى ، 2 / 71 - 72 . ( 2 ) . ملا على القارى ، 86 - 89 ؛ المغنيساوى ، 27 - 28 . ( 3 ) . ملا على القارى ، 86 - 89 ؛ المغنيساوى ، 27 - 28 . ( 4 ) . همانجا ، 28 - 29 . ( 5 ) . ابن ابى العزّ ، 265 .